Магілёў - Магілёў і Полацкае княства

Разам - зможам !

Грамадскае

Аб'яднанне

(г.Магілёў)

Заснавана

ў 2000 годзе

Месца знаходжання:

Апендыкс

Гісторыя Магілёва

Магілёў - Пачатак гісторыі

Магілёў і По-

Гісторыя Магілёва

лацкае княства.

Пачатак

Магілёў і Полацкае княства.

XVI стагодзе

XVII стагодзе

Феадальныя княствы і землі на тэрыторыі Беларусі.XI-п.п.XIII стст.

XVIІІ стагодзе

XIX стагодзе

Рэвалюцыя

Полацкае княства размяшчалася ў басейне 3аходняй Дзвіны, Бярэзіны, займала суседнія раёны. Выгоднае размяшчэнне на водных шляхах (заходне-дзвінскае адгалінаванне шляху з «варагаў у грэкі») спрыяла хуткаму эканамічнаму і культурнаму развіццю княства. У адмысловых адносінах Полацк не аддзяляўся ад княства і быў яго арганічнай часткай.

Праекты

Полацк і яго воласць упамінаюцца ў «Аповесці мінулых часоў» пад 862 у сувязі з раздачай Рурыкам гарадоў сваім васалам. На працягу 10 ст. Полацк рос, мацнеў і ператварыўся ў буйны цэнтр усходніх славян. Яго добра ведалі варагі і няраз бывалі там. Як пра магутнае ўладанне на чале з князем Палтэсам расказваюць аб Полацку скандынаўскія сагі. У горадзе сканцэнтравалася мясцовая знаць, якой належала ўлада. Самым буйным феадалам з iх быў полацкі князь. У пачатковым летапісе Полацк названы сярод гарадоў, дружыны якіх удзельнічалі ў паходзе Алега нa Царград (907).

Галерэя

Караблі вікінгаў.

На рубеже 862 года мимо места, где ныне находится Могилев, прошли в Киев норманнские дружины Аскольда и Дира.

2006-2007 гг..

И это неудивительно. Путь «из варяг в греки» в конце І - начале ІI тысячелетия нашей эры был одной из самых главных торгово-транспортных артерий на востоке Европы.

Известный археолог В.Ф. Копытин утверждал, что «моделирование передвижения и деятельности дружин древних руссов и викингов в IX-ХІ вв. по легендарной Волховско-Днепровской магистрали показало, что этот торговый военно-стратегический путь надёжно прикрывaлся укрепленными городищами.

Накірункі вандраванняў вікінгаў.

Видимо, первоначально Могилев возник как сторожевой град-крепость в окружении открытых ремесленных и сельских поселений ХІ -XIІ вв.». Ученый полагaл, что «Могилев в тот период своей истории, от которого нe дошли до нас письменные свидетельства, представлял собой город-замок, поставленный на южных рубежах Полоцкого княжества».

Причем обилие курганов вокруг древнего ядра Могилева он рассматривал как доказательство существования феодального центра.

Рагнеда і яе сын Ізяслаў.

В.Ф. Копытин, однако, учитывaл, что слово «город» в древнерусском языке означaло нe город в социaльно-экономическом значении этого понятия, а лишь укрепленное поселение, отличное от неукрепленного. Следовательно, под понятие «город» подпадали как собственно средневековые города, так и военные крепости, феодальные замки и даже укрепленные деревни. Другими словами, все, что было огорожено оборонительной стеной, назывaли городом. В этой связи с приходом славян Могилев мог считаться городом».

Находки орудий труда, предметов быта, оружия, украшений, собранные И. Г. Ионе в 1969 -1972 гг., а также пока что единичные фрагменты керамики, по своей профилировке характерные для ХІ века, донца с княжеским знаком, найденные во время раскопок 1994 года на территории могилевского замчища археологом И.А. Марзалюком, и исследования российского ученого С.В. Белецкого, который идентифицировал княжеский знак на донце как принадлежаший князю Всеславу Изяславовичу, подтверждают гипотезу В.Ф. Копытина.

Таким образом, можно высказать предположение, что Могилев как центр княжеской администрации существовал в 1002-1003 годах, во времена князя Всеслава Изяславовича (сына Полоцкого князя Изяслава, который широко известен героическим поступком в защиту своей матери княгини Рогнеды). В литературе уже высказывалось гипотетическое предположение, что в ХІ веке на территории замчища существовал «погост» - место сбора дани с окрестного населения. Авторы надеются, что будущие археологические исследования подтвердят гипотезу о тысячелетней истории Могилева.

Магілёўскае замчышча. Сёняшні выгляд.

Новый этап в развитии Могилева начался в ХІІ - п.п. ХІІІ века. Культурный слой, свидетельствуюший о жизни людей, зафиксирован на территории замчища (ныне парк им. М.Горького), возле строений горводоканала (часть бывшего Покровского посада), в районе подворья Борисоглебской и Крестовоздвиженской церквей, а также на небольшой части Быховского рынка (территория бывшего Задубровенского посада).

В ХІІ веке на горе Могила (парк им. М.Горького) существовапо укрепленное городище. В ХІІ - ХІІІ вв. здесь бурлила жизнь. Об этом свидетельствуют найденные во время археологических раскопок И.А.Марзалюка предметы: стеклянные браслеты, элементы оружия, шлаки, куски меди, серебра, бронзы, металлические орудия труда, разнообразная керамика, обработанная кость, донца с княжескими знаками. Результаты исследований оборонительных сооружений (вала) и найденной в них керамики ХІІ в. позволяют сделать вывод: «первый этап фортификационных работ начался именно в это время». На основании находок, площади городища, наличия укреплений исследователем делается вывод о присутствии на территории городища княжеской администрации и воинов, а также о развитии отдельных видов ремесла: гончарства, металлообработки, обработки кости. Исследования последних лет показали, что «Могилев того времени скорее всего являлся центром феодальной усадьбы-вотчины, а возможно, в это время он выполнял и функции пограничной крепости».

Найстаражытнейшай пісьмовай крыніцай, у якой згадваецца горад, з'яўляецца "Список русских городов дальних и ближних", які быў змешчаны ў Археаграфічным спісе Наўгародскага летапісу малодшага зводу. Магілёў аднесены да гарадоў кіеўскіх: "...А се Киевские гроди... Чечерск, Тетерин, Попова Гора, Пропошеск, Гомин, Речица, Могилев, Быхов, Лучин, Рогачев”. Першым, хто грунтоўна прааналізаваў "Список...", быў М.Ціхаміраў. Ён лічыў часам узнікнення гэтага помніка прамежак паміж 1387 і 1392 г.. Пасля М.Ціхамірава аналізу крыніцы прысвяцілі шмат увагі А.Насонаў і Б.Рыбакоў. А.Насонаў выказаў меркаванне, што "Список..." быў укладзены ў канцылярыі мітрапаліта кіеўскага Кіпрыяна, з чым сёння пагаджаюцца ўсе даследчыкі помніка.

Пoд этой плuтой покоится Н.Гортынский, во многом благодаря которому датой основания Могилёва считается 1267 гoд.

Б.Рыбакоў паказаў, што даціроўка асобных спісаў гарадоў мае разыходжанне. Спіс Залескіх гарадоў быў складзены пасля 1387г., Смаленскі - раней за 1386г., а Кіеўекі (найбольш цікавы для нас) - не раней за 1394 г. Б.Рыбакоў лічыць, што "Список..." з'яўляецца пералікам тых гарадоў і маленькіх гарадкоў, якія былі павіяны плаціць нейкую даніну мітрапаліту. Для нас вельмі істотны той момант, на якім, дарэчы засяродзіў увагу А.Куза, што ў разуменні канцылярыі мітрапаліта пералічаныя "грады" з'яўляюцца цэнтрамі прыходаў.

Апошняя акалічнасць дазваляе выказаць меркаванне, што ў канцы XIV ст. "град Могилев" мог з'яўляцца цэнтрам царкоўнага прыхода. У гэты час горад ужо быў адміністрацыйным асяродкам воласці і належыў каралеве Ядвізе.

Наидревнейшим письменным источником, в котором упоминается наш город, является «Список русских городов дальних и близких», который был помещен в Археографическом списке Новгородской летописи младшего свода. Могилев отнесен к городам: «...се Киевские гроды... Чечерск, Тетерин, Попова Гора, Пропошеск, Гомин, Речица, Могилев, Быхов, Лучин, Рогачев». Киевский список был составлен нe раньше 1394 года. Нынешняя дата основания - 1267 год - была введена в обращение во второй половине ХІХ века и на сегодняшний день документального подтверждения нe имеет. Ряд публикаций позволяет высказать предположение, что в 1267 году в Могилеве была построена деревянная Спасо-Преображенская церковь. Святой Спас был опекуном-защитником нашего города.

Пісьмовыя крыніцы XIV—XV стст. не даюць магчымасці скласці ўяўленне аб колькасці жыхароў у гэты час, а па больш ранняму перыяду яны ўвогуле адсутнічаюць.

Г.Штыхаў, грунтуючыся на матэрыяле археалагічных раскопак, вызначыў каэфіцыэнт шчыльнасці насельніцтва гарадоў Полацкай зямлі XII—XIII стст. Паводле яго падлікаў, на дзядзінец памерамі 1 га прыпадала 200 чалавек, а на пасад — прыкладна 80-100 чалавек.

Гэта значыць, што на магілёўскім гарадзішчы ў ХІІ-ХІІІ стст. жыло каля 200 чалавек, і столькі ж на селішчах. У XV ст. пасадская тэрыторыя складала каля 13 га, таму ў гэты час у горадзе магло жыць не болей за 1300-1500 чалавек.

Залатая Арда.

Упершыню ў твар смерці жыхары Магілёва зазірнулі ў XIII ст., калі мангола-татары, наблізіўшыся да "града", спачатку абстралялі яго запальнымі стрэламі, а потым узялі штурмам.

Аб трагедыі таго часу красамоўна сведчыць знаходка мангольскай стралы-зрэзня, зафіксаваная ў напольным схіле рова магілёўскага замчышча разам са слоем вугалю і фрагментамі непаліваных гаршкоў XIII ст. Аналагічвыя па форме зрэзні знойдзены падчас даследавання культурнага слоя замчышча, прычым яны зафіксаваныя ў праслойцы вугаля, якая паўсюль выразна аддзяляе адклады ХІІ-ХІІІ стст. ад пазнейшых напластаванняў.

Стрэлы, знойдзеныя ў культурным слоі замчышча, істотна адрозніваюцца па сваіх памерах ад стралы, зафіксаванай у схіле рова. Гэта можна вытлумачыць тым, што стрэлы з масіўнымі наканечнікамі скарыстоўваліся ў якасці запальных, а стрэлы меншых памераў пайшлі ў ход, калі мангольскія варвары ўварваліся на тэрыторыю замчышча. Аб трагічнасці тых дзён невымоўна сведчыць і знойдзены пад зольнай праслойкай ХІІІ ст. у траншэі № 3 рассечаны надвая рубячай зброяй чалавечы чэрап. Магчыма, калі будзе даследавана больш значная плошча помніка, то, верагодна, перад нашымі вачыма разгарнецца жудасны малюнак, падобны на той, які звычайна фіксуецца археолагамі ў разрабаваных мангола-татарамі гарадах Кіеўскай Русі, - хаатычна раскіданыя касцякі, пахаваныя пад слоем пажарышча.

Татарскі хан. Паводле сярэдневечнай гравюры.

Конны татарскі воін.

Пешы татарскі воін.

Паўстае пытанне, калі адбылася апісаная падзея ў гісторыі Магілёва? Здаецца, ёсць важкія падставы звязваць гэтую трагедыю з 1239 г., калі сярод іншых гарадоў Чарнігаўскай зямлі быў разрабаваны і спалены Гомель. На карысць названай даты сведчаць і археалагічныя матэрыялы. У прыватнасці, у верхніх адкладах культурнага слоя дамангольскага часу на магілёўскім замчышчы, адразу пасля праслойкі вугалю, зафіксаваны філігранныя бранзалеты, а гэта была прадукцыя кіеўскіх майстэрняў, ды і бытавалі яны вельмі кароткі прамежак часу - з канца XII ст. па 30-я гг. XIII ст., а ў пазнейшых напластаваннях гарадоў Усходняй Еўропы ўжо не сустракаюцца.

Верагодней за ўсе, перадавыя атрады манголаў з паўднёвай групоўкі дайшлі да Магілёва і знішчылі яго. Магчыма, што пажары, зафіксаваныя археолагамі ў тыя ж часы на гарадзішчы каля в. Вішчын, у Крычаве і Прапошаску, таксама звязаны з гэтым наездам бязлітасных ваяўнікоў-качэўнікаў, пасля якога нэндза і заняпад краю працягваліся амаль два стагоддзі! Гарады Пасожжа ажываюць і пачынаюць інтэнсіўна расці ды развівацца толькі з XV ст., як, дарэчы, і Магілёў.

Жыццё на магілёўскім замчышчы, як ужо згадвалася, працягвалася і ў XIV ст. На падставе знойдзенай керамікі можна меркаваць, што ў другой палове XIII—XIV стст. быў падсыпаны і вал, аднак наўрад ці выпадае казаць аб бесперапынным жыцці пасля татара-мангольскага пагрому нават на замчышчы, бо некалькі фрагментаў керамікі, якая датуецца ў шырокіх межах другой паловы XIII—XIV стст., не з'яўляюцца надта важкім аргументам, а плошча былых магілёўскіх селішчаў ХІІ-ХІІІ стст. заставалася незаселенай аж да XV ст.