Магілёў - Магілёў і войны пачатка стагоддзя

Разам - зможам !

Грамадскае

Аб'яднанне

(г.Магілёў)

Заснавана

ў 2000 годзе

Месца знаходжання:

Апендыкс

Гісторыя Магілёва

Магілёў - XVI стагодзе

Магілёў і войны

Гісторыя Магілёва

пачатка стагоддзя.

Пачатак

Магілёў і войны пачатка стагоддзя.

XVI стагодзе

XVII стагодзе

Вялікі князь маскоўскі Іван III (1462-1505)

У канцы 1490-х гадоў адносіны паміж Маскоўскай дзяржавай і Вялікім княствам Літоўскім настолькі абвастрыліся, што новы канфлікт з-за ўсходніх зямель ВКЛ стаў непазбежны. Рыхтуючыся да нападу, вялікі князь маскоўскі Іван III заключыў ваенны саюз з Крымскім ханствам, устанавіў добрыя адносіны з Турцыяй. Фармальнай зачэпкай для пачатку вайны сталі чуткі аб ганеннях на праваслаўнае насельніцтва ў ВКЛ і пераход парубежных князёў пад уладу Масквы.

Праекты

Галерэя

Ужо ў маі 1499 пад'ячы Хв. Шастакоў, які знаходзіўся пры княгіні Алене Іванаўне ў Вільні, даслаў тайны ліст вялікаму князю маскоўскаму, у якім паведамляў, што княгіню і іншых праваслаўных быццам бы сілай прымушаюць прымаць каталіцтва (сама Алена ніколі не пісала пра гэта бацьку).

Экспансія Маскоўскага княства ў XV-XVI стст.

Вясною 1500 з ВКЛ на службу да Івана III перайшлі кн. С.I.Бельскі, пазней В. I. Шамячыч, мажайскі князь Сямён Іванавіч і інш.вярхоўскія і чарнігава-северскія князі разам з «дварамі», баярамі і слугамі. У красавіку 1500 у Маскву прыехала пасольства вялікага князя ВКЛ Аляксандра на чале са смаленскім намеснікам С. Кішкам, якое імкнулася зняць напружанне паміж дзяржавамі. Вялікі князь Аляксандр пайшоў на кампраміс і ўпершыню звяртаўся да Івана III як да «государя всея Руси», патрабуючы вярнуць «здрадцаў» (князёў-перабежчыкаў) і не чыніць больш крыўд на межах. Але вялікі князь маскоўскі ўсю віну пераклаў на Аляксандра і, выслаўшы назад паслоў, накіраваў у ВКЛ сваё войска (3.5.1500 ваявода Я. Захар'ін з палкамі рушыў да Бранска).

2005г.

2006-2007 гг..

Толькі пасля гэтага ў Вільню быў адпраўлены ганец I. Целяшоў з граматай, у якой абвяшчалася, што Іван III «за христнанство хочет стояти» і пачынае вайну. Войска Захар'іна тым часам валодала Бранскам, заняло Пуціўль, Мцэнск, Сярпейск, Старадуб, Гомель, Любеч, Ноўгарад-Северскі, Рыльск. На бок Масквы перайшлі князі Масальскія і Трубяцкія. Другая групоўка войск на чале з Ю. Захар'іным была накіравана да Смаленска, на Дарагабуж. Трэцяя групоўка стаяла напагатове ў Вял. Луках, а чацвёртая — у рэзерве ў Цверы.

Войска Вялікага Княства Літоўскага. 3 гравюры М.Цюндта. 1568 г.

Вайна для сярэднявечча, асабліва ў дачыненні да беларускіх земляў, гэта тое выключэнне, якое прэтэндавала на важнейшую ролю ў вызначэнні штодзённага жыцця. Вайна парушала звыклы лад жыцця, спыняла адны і каталізавала іншыя працэсы, шмат у чым абумоўлівала логіку будучага развіцця грамадства.

Перыяд бязлітасных войн Маскоўскага княства з Вільняй працягваўся добрых два стагоддзя. Ад гэтага канфлікта ў першую чаргу пакутвалі жыхары памежных з Масковіяй рэгіёнаў.

У 1502 г. маскоўскія войскі спустошылі тэрыторыі бліз Воршы, Амсціслаўля; у 1507 г. ад іх мужна абараняліся жыхары Крычава і Амсціслаўля. Падняпроўе пазнала буйныя напады суседзей таксама ў 1514, 1515, 1562, 1581 гг.

Няспынныя войны ў пачатку XVI ст. паміж Маскоўскай і Беларуска-Літоўскай дзяржавамі не пакінулі ў баку як Магілёў, так і яго воласць.

Маскавіцін. Паводле сярэднявечнай гравюры.

У 1518г. маскоўскія войскі ажыццявілі спусташальную выправу па тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага, парабаваўшы ваколіцы Магілёва, Слуцка, Менска, Наваградка ды іншых гарадоў да самай Вільні. У 1519г. 50-тысячнае маскоўскае войска, спустошыўшы на сваім шляху ваколіцы Менска і Магілёва, ізноў дайшло да Вільні. Узімку 1535 г. пад сценамі Магілёва зноў з'явіліся маскоўскія ратнікі, пустошачы наваколле і сеючы смерць. Праўда, падчас гэтых выпраў горад ані разу не быў узяты штурмам.

Маскоўскі стралец

Будаўніцтва гарадской вежы. Сярэднявечная гравюра.

Войны заставили жителей Могилева укреплять оборонительные сооружения. B 1526 г. был построен новый Могилевский замок. Он строился пo всем правилам фортификационного искусства того времени нa мысу правого берега Днепра недалеко от впадения в него р. Дубровенки.

Замок, своей формой напоминающий четырехугольник, возвышался на 20 - 25 м над окрестностями. По периметру он был укреплен валом из глины и песка, которые для прочности опалили до кирпичеподобного состояния. В XVI в. нa валу имелись срубные деревянные укрепленин, а внутри - цейхгауз для холодного и огнестрельного оружия. Ночью замок охраняли стражники. От города он с севера был отгорожен рвом, через который перекидывался деревянный мост.

Замок сильно пострадал во время восстания Наливайко, но был быстро восстановлен. Отстроенные сооружения выглядели eщe мощнее. Семь трех-, пятиярусных башен гордо возвышались над местностью. Подъемный пролет моста подводил к «Горной браме». Ha противоположном краю от нее находилась «Дольная вежа», охранявшая два подземных хода к реке. Они лежат в основе всех современных мифов и легенд о подземных ходах Могилева. Деревянные конструкции замка горожане обмазывали глиной, зимою вал поливался водой для образования льда. Мощное оборонительное сооружение казалось неприступным. А многие иностранные купцы и дипломаты, которых нe подпускали близко к замку, думали, что он является каменной твердыней. Таким и показал его потом нa известной гравюре немецкого мастера. Таким же увидел его чех Бернгард Танер в 1678 г:: " ...валы и большая насыпь, похожая на стену, делают город мощной крепостью». Курляндец Я.Рейтенфельдс тоже отметил в 1680 г. мощность и неприступность городских укреплений.

МАГІЛЁЎСКІ ЗАМАК.

План-схема цэнтральнай часткі Магілёва.

Існаваў у 16—19 ст. Размяшчаўся на мысе высокага правага берага Дняпра, паблізу р. Дубравенка. Дзядзінец замка меў блізкую да чатырохвугольніка форму (пл. больш за 1 га). 3 захаду пляцоўка дзядзінца ўзвышалася на 20 м над далінай Дубравенкі, з поўдня — на 25 м над далінай Дняпра, з усходу вышыня схілу дасягала 14 м.

3 поўначы была ўмацавана шырокім і глыбокім ровам. Замак пабудаваны ў 1526 на месцы бескурганнага могільніка 12—13 ст., паверхня якога спачатку была выраўнавана пластом гліны. Па перыметры пляцоўку ўмацоўваў магутны вал з ярка-чырвонай гліны і буйназярністага пяску, які для трываласці абпалілі да цэглападобнага стану. Вал знівеліраваны ў пач. 19 ст. (захаваўся на выш. 1,2 м). У наш час на падставе археалагічных раскопак (М. А. Ткачоў, 1982) вал рэканструюецца вышынёй да 5 м і шырынёй больш за 16 м. Раскопкі пацвярджаюць звесткі Баркулабаўскага летапісу пра заснаванне Магілёўскага замка: «Лета 1526 большой замок зароблен и принято много горы Могилы на которой теперь замок Могилев стоит». Ад назвы гэтай гары, як сведчыць летапіс, і атрымаў сваю назву замак. У 16 ст. Магілёўскі замак меў драўляныя ўмацаванні зрубнай канструкцыі, якія рамантаваліся і даглядаліся. Па традыцыі замак ахоўваўся ўначы «клікунамі» і вартай, меў цэйхгауз для агнястрэльнай і халоднай зброі, розны ваенны рыштунак, за якім сачылі пушкары і замкавыя рамеснікі.

Панарама Магілёва, у цэнтры - Алейная брама. Акварэль Ю. Пешкі XVIII ст.

У ваенны час жыхары Магілёва і воласці абаранялі замак, а ў «схаваннях» — гароднях замкавых умацаванняў — размяшчаліся іх сем'і са сваім скарбам.

У перыяд казацка-сялянскага паўстання пад кіраўніцтвам С. Налівайкі Магілёўскі замак спалены 13.12.1595, аднак даволі хутка адноўлены, пра што сведчыць інвентар Магілёва за 1604. Замкавыя ўмацаванні складаліся з 7 вежаў і 2-3-ярусных гародняў, пастаўленых на высокім земляным вале. Цераз абарончы роў праходзіў «перакоп», які аддзяляў замак ад горада, быў перакінуты драўляны мост на палях. Яго апошні пад'ёмны пралёт - «узвод на ланцугах» - падводзіў да 5-яруснай «Горнай брамы». Астатнія 6 вежаў былі 3-5-ярусныя, а другая брама - «Дольная» - мела 4 ярусы. 3 боку замка да Дняпра і Дубравенкі вялі 2 патаемныя хады. Сцены гародняў і вежаў таўшчынёй у 1-2-3 бервяны, з боку поля іх рабілі больш магутнымі і звычайна абмазвалі глінай. У 1633 замак згарэў, але праз 2 гады адноўлены 2 брамы і сцены ў выглядзе 1-2-раднага частаколу. У час руска-польскай вайны 1654-67 з 6 лютага да 1 мая 1655 Магілёўскі замак вытрымаў аблогу гетманскіх войск. У сувязі з падкопамі замкавы вал моцна пацярпеў. У 1655-60 замак аднавілі і рэканструявалі: з трох бакоў пабудавалі бастыёны, на дзядзінцы - разнастайныя гаспадарчыя пабудовы (згарэлі ў час пажару 1664, пазней адноўлены, зноў згарэлі 8.9.1708). Бастыённыя ўмацаванні замка ў пач. 19 ст. знівеліраваны.

Рыцарскі пояс

На працягу XV ст. галоўнай вайсковай павіннасцю жыхароў Магілёва было выкананне фартыфікацыйных работ па панаўленню "украинных" замкаў.

Устава 1561 г. дакладна акрэсліла вайсковыя абавязкі гараджан, што захоўваліся амаль без змен да канца XVIII ст. Напрыклад, яны павінны былі "замку тамошнего и паркану местского отправовати и перекоп около замку и около паркану местского копати, выправуючи з домов своих и той работе каждый против себе чергою".

Даcпexі сярэднявечнага воіна.

Акрамя гэтага патрабавалася, каб "сторожу теж в месте и на вежах паркановых абы мещане завжды мели". Больш таго, неабходнай умовай аселасці для кожнага паўнапраўнага гараджаніна было абавязковае патрабаванне мець у доме зброю.

"Теж мещане места тамошнего повинни вси и кождый засобна для обороны, в час небезпечности земское от неприятеля нашого, стрелбу всякую, то есть: гековницы, ручницы и сагайдаки и иншую оборону, то есть; рогатины и што иного к той обороне належыт в домах своих мети; а хто не может больш, ино хотя одну ручницу и рогатину нехай мает, а без обороны таковое в дому своем нехай не мешкает".

За кошт мяшчанаў утрымоўваліся замкавыя гарматнікі, аднак ужо ў 1585 г. магілёўцы дамагліся адмены гэтай павіннасці. Але апошнія былі абавязаны "на паркане местком пушкаров ховати и стрелбою водлуг потребы той паркан около место опатровати так, якобы часу небеспечности от неприятеля, с того паркану место добро варовано было".

Зброя сярэднявечнага воіна.

Асаблівым клопатам магілёўскага магістрата быў нагляд за баяздольнасцю гарадскіх умацаванняў, на іх рамонт перыядычна выдаткоўваліся грошы. Вал даглядалі "плецовыя сторожы", якія ў мірны час павінны былі сачыць, каб ніхто з мяшчанаў не бадзяўся па валу, а таксама "з валу статок сгоняли... свиней не пушчали штобы валу не рыли". Па валу мелі права хадзіць толькі барабаншчыкі ("добышы") і магістрацкія слугі, якія наглядалі за станам умацаванняў і іх рамонтам.

Магілёў плаціў вялікія вайсковыя падаткі. Напрыклад, згодна рэестра 1552 г., "колько с которого места коней высылают на войну у Великом Князьстве Литовском", горад выдаткоўваў 150 коп грошай. Больш гэтай сумы ўнесла толькі Вільня — 300 коп.

Фрагмэнт карты Гіёма дэ Бапляна. XVII ст.

Падение Смоленска в 1514 г. и переход его на столетие под власть Великого княжества Московского позволили Могилеву перенять некоторые функции этого города. Этому способствовал и переезд многих смоленских купцов в Могилев. Они нe только привезли сюда свои капиталы, но и, что, пожалуй, самое главное, переадресовали из Смоленска в Могилев свои торговые дела и связи.

Выгодное транспортное положение города на Днепре и удобное военностратегическое местонахождение (город находился несколько в стороне от главных военных дорог), предприимчивость местных и пришлых купцов постепенно превратили Могилев в крупнейший на востоке ВКЛ торговый центр.

Росту города способствовал и общий экономический подъем. В ХVІ в. наблюдается значительный рост сельскохозяйственного производства. Под пашню осваиваются новые земли. Стремительно растет частное землевладение светских феодалов-шляхты. Однако на востоке Беларуси еще долгое время остается большое количество государственных впадений. Расширяются торговые связи с западными странами, где существует хороший спрос на зерно. Увеличивается количество населения. Наблюдается и рост городов. Крупным торговым и ремесленным центром Беларуси становится Могилев.